Doktorske disertacije

Uvod. Odgovor organizma na hiruršku traumu podrazumjeva aktivaciju simpatičkog nervnog sistema, endokrini “stresni odgovor” (sekrecija hormona hipofize, inzulinska rezistencija), imunološke i hematološke promjene (produkcija citokina, reakcija akutne faze, neutrofilna leukocitoza, proliferacija limfocita). Sistemska inflamacija rezultira aktivacijom koagulacije uslijed tkivnim faktorom posredovanog stvaranja trombina, poremećaja regulacije fizioloških antikoagulantnih mehanizama i inhibicije fibrinolize. Cilj istraživanja. 1. Analizirati inflamatorni odgovor organizma u hirurških pacijenata pripremljenih za elektivni operativni zahvat u odnosu na pacijente operisane zbog akutnog hirurškog stanja u abdomenu. 2. Utvrditi incidencu sistemskog inflamatornog odgovora organizma u hirurških pacijenata. 3. Utvrditi klinički značaj parametara koagulacije u inflamatornom odgovoru organizma hirurških pacijenata. Ispitanici i metode. U prospektivnoj studiji analizirane su dvije grupe po trideset ispitanika. Prvu grupu sačinjavali su ispitanici koji su pripremljeni za elektivni operativni zahvat u abdomenu (laparaskopska holecistektomija), a drugu grupu ispitanici podvrgnuti hitnom operativnom zahvatu zbog akutnog stanja u abdomenu (laparatomska holecistektomija). U obje ispitivane grupe u određenim vremenskim intervalima analizirani su parametri inflamacije i koagulacije, na osnovu kojih je procjenjivan inflamatorni i koagulacijski odgovor na hiruršku traumu. Rezultati. Dobiveni rezultati su pokazali da je u elektivno operisanih ispitanika inflamatorna reakcija organizma uglavnom lokalna, tako da postoji statistički značajna razlika u pojavi sistemskog inflamatornog odgovora organizma elektivno i hitno operisanih (p<0,0001). Incidenca sistemskog inflamatornog odgovara u hitno operisanih ispitanika je visoka (preoperativno 86,7%; 60% u t1 i 40% u t2). Analiziranjem promjena parametara koagulacije u inflamatornom odgovoru organizma uočena je značajna korelacija pojedinih parametara sa SIRS skorom u određenim fazama. Osim korelacije sa parametrima inflamatornog odgovora i koagulacije, SIRS i DIK skor dobro koreliraju i međusobno, te sa dužinom hospitalizacije i ishodom liječenja. Zaključak. Inflamatorna reakcija organizma pokreće koagulacijsku kaskadu, čiji je intenzitet proporcionalan intenzitetu inflamatorne reakcije. Praćenje skorova inflamacije i koagulacije u hirurških pacijenta je značajno zbog analize uspjeha hirurškog liječenja, ali i zbog pravovremenog modifikovanja terapije kojom se može uticati na inflamatorni odgovor i koagulacijsku kaskadu.

O kardiovaskularnim bolestima u reumatoidnom artritisu i faktorima rizika koji do nje dovode do sada je sprovedeno vrlo malo istraživanja, pa ovaj rad doprinosi osvjetljavanju patogeneze navedene problematike.Najčešći uzrok nastanka kardiovaskularnih bolesti je ateroskleroza, a oštećenje endotela pod utjecajem različitih faktora dovodi do stvaranja aterosklerotske pločice, pri čemu e poseban značaj pridaje zapaljenskim ćelijama i različitim medijatorima zapaljenja. Zbog velikog značenja koji se u svijetu pridaje kardiovaskularnim bolestima uopšte, ovo istraživanje je urađeno sa svrhom omogućavanja adekvatnijeg pristupa u prevenciji i liječenju kardiovaskularnih bolesti, osobito kod bolesnika sa RA. Pacijenti sa netretiranim reumatoidnim artritisom imaju poremećene vrijednosti normalnih vrijednosti lipida u krvi ili tzv. dislipidemije. Dislipidemije su važan faktor rizika za aterosklerozu koja je sa svoje strane je faktor rizika za nastajanje koronarne bolesti srca. Koronarno oboljenje srca je najvažniji faktor koji doprinosi uvećanoj smrtnosti kod pacijenata sa reumatoidnim artritisom.

Uvod: Postoji veliki broj anatomskih varijacija cerebralnih arterija čija je učestalost povezana sa polnom, rasnom i etničkom pripadnošću, čime se mogu objasniti i razlike u incidenci nekih cerebrovaskularnih bolesti između pojedinih rasa i etničkih grupa. Cilj: Istraţivanje je imalo za cilj utvrditi prevalencu pojedinačnih i udruţenih varijacija cerebralnih arterija u opštoj populaciji, te utvrditi da li kontrastna magnetna rezonantna angiografija (CE-MRA) poboljšava vizualizaciju straţnje komunikantne arterije (AcomP) u odnosu na nativnu MRA. Ispitanici i metode: U prospektivno-retrospektivnoj studiji bilo je uključeno 1000 ispitanika (376 muškaraca i 624 ţene), starijih od 18 godina, kojima su konsekutivno načinjeni MR angiografski pregledi cerebralnih arterija. Iz studije su isključene osobe sa cerebrovaskularnim bolestima, vaskularnim malformacijama i tumorima mozga. Pri analizi udruţenih anatomskih varijacija Willis-ovog kruga (CAW) iz studije su isključeni ispitanici sa fenestriranim arterijama CAW. MRA raĎena je na jednom od dva aparata jačine 1,5 Tesla (Siemens i Philips). 3D-time of flight (TOF) angiografija rađena je prema standardnom protokolu sa aksijalnim presjecima debljine po 0,9 mm. CE-MRA rađena je nakon intravenske aplikacije 0,1ml/kg gadolinijuma. Analizirani su: aksijalni 3D TOF angiogrami, slike načinjene tehnikom projekcije maksimalnog intenziteta (MIP), a rađena je i 3D rekonstrukcija aksijalnih skenova u VOXAR sistemu. U istraţivanju je mjeren dijametar: unutrašnje karotidne arterije (ACI), A1 segmenta prednje cerebralne arterije (ACA), M1 segmenta srednje cerebralne arterije (ACM), AcomP, P1 segmenta straţnje cerebralne arterije (ACP), vertebralne arterije (AV), bazilarne arterije (AB) i gornje cerebelarne arterije (ACS). Za sve arterije analizirane su sljedeće varijacije: simetrija, hipoplazija, aplazija, duplikacija i fenestracije, kao i druge varijacije koje su karakteristične za svaku arteriju. Tipovi prednjeg segmenta CAW klasificirani su prema novoj klasifikaciji i numerisani su brojevima od 1 do 27. Tipovi straţnjeg segmenta CAW označeni su slovima od A do J. UraĎena je i podtipizacija prednjeg i straţnjeg segmenta na: potpuno simetričan, parcijalno asimetričan i u potpunosti asimetričan prednji ili straţnji segment. U analizi vizualizacije AcomP, na nativnoj i CE-MRA, analizirano je 274 AcomP u 137 ispitanika. Rezultati: Prosječni unutrašnji dijametar cerebralnih arterija iznosio je: ACI 4,24 mm; ACA 2,09 mm; ACM 2,73 mm; AcomP 1,32 mm; ACP 1,94 mm; AB 3,22 mm; AV 2,44 mm; ACS 1,22 mm. U muškaraca prosječni dijametar svih cerebralnih arterija, osim AcomP, bio je signifikantno veći (p=0,03 za ACA; za ostale arterije p<0,0001) nego u ţena. Postojala je slaba negativna korelacija izmeĎu vrijednosti dijametra ACA i dobi ispitanika u svim skupinama (r= -0,212; r= -0,197; r= -0,228). U ţena je postojala slaba pozitivna korelacija izmeĎu vrijednosti dijametra ACI i dobi (r= 0,121). U slučaju ACI simetrija je bila prisutna u 93,9%, asimetrija u 0,43%, a hipoplazija u 0,1% ispitanika. Najčešća anatomska varijacija A1 segmenta ACA bila je hipoplazija (9,4%); A2 segmenta ACA srednja kalozalna arterija (8,1%); AcomA aplazija (7,2%); AcomP veća jedna AcomP u odnosu na drugu u sklopu fetalnog tipa straţnje cerebralne cirkulacije (23,8%); ACP hipoplazija (8,7%). Najčešći tip prednjeg segmenta CAW bio je klasični (tip 1) sa prevalencom od 62,5%, ali je samo 31,1% ispitanika imalo klasičan i u potpunosti simetričan prednji segment CAW. Najčešća anatomska varijacija prednjeg segmenta CAW bila je hipoplazija ili aplazija A1 segmenta jedne ACA (tip 18). U studiji je verifikovano 15 novih varijacija prednjeg segmenta CAW koje nisu bile u prethodnim klasifikacijama (tipovi: 5, 7, 8, 9, 12, 13, 14, 15, 17, 19, 20, 21, 22, 23, 24). Tipovi 7, 8, 9, 13, 17, 19, 21, 23, 24 i 25 do sada nisu zvanično publikovani. Najčešći tip straţnjeg segmenta CAW bio je klasični tip, tip A sa prevalencom od 56,9%. U potpunosti simetričan tip A straţnjeg segmenta CAW bio je prisutan u 35,5% ispitanika. Klasičan cijeli CAW bio je prisutan u 36,05% ispitanika, a klasičan i u potpunosti simetričan CAW u 11% ispitanika. Prevalenca potpuno kompletnog CAW iznosila je 71,2%, parcijalno kompletnog 27%, a inkompletnog 1,9%. Adultni tip straţnje cerebralne cirkulacije bio je prisutan u 75,2%, intermedijarni u 1%, a fetalni tip u 23,8% ispitanika. Unilateralni fetalni tip verifikovan je u 18,9%, a bilateralni u 4,9% ispitanika. U klasifikaciji tipova fetalne ACP, koja se zasniva na morfologiji A1 segmenta ACA, najčešći tip bio je unilateralni fetalni tip sa simetričnim A1 segmentima ACA. U 6,3% osoba sa fetalnim tipom verifikovani su podtipovi koji su bili udruţeni sa aplazijom jedne ACA. Fetalni tip bio je prisutan u 90,5% ispitanika sa hipoplazijom AB i obje AV, a samo kod 9,5% ispitanika koji su imali normalan dijametar sve tri arterije. Naječešća anatomska varijacija AV bila je hipoplazija (33,1%). Hipoplazija desne AV bila je signifikantno češća (p<0,0001) nego hipoplazija lijeve AV. U ţena je bilateralna hipoplazija AV bila signifikantno češća (p=0,005) nego u muškaraca. U 80,2% slučajeva hipoplazija AB bila je udruţena sa hipoplazijom AV. U 0,3% ispitanika verifikovane su neuobičajene vertebrobazilarne i vertebrovertebralne anastomoze. Prevalenca duplicirane ACS iznosila je 19,8%, a zajedničkog stabla ACS i ACP 14,2%. Zajedničko stablo ACS i ACP je bila signifikantno češća (p=0,014) pojava u muških ispitanika sa duplom ACS u odnosu na muške ispitanike sa jednom ACS. Prevalenca fenestracija cerebralnih arterija iznosila je 7,3%, bez signifikantne razlike izmeĎu polova. Fenestracije prednje cerebralne cirkulacije bile su signifikantno češće (p=0,0003) nego straţnje. U 14,8% fenestriranih arterija bila je prisutna i srednja kalozalna arterija. Aksijalni 3D TOF angiogrami signifikantno su bolji (p=0,038) u vizualizaciji AcomP u odnosu na MIP tomograme. CE-MRA u odnosu na nativnu MRA nesignifikantno, za 5,22% poboljšava vizualizaciju AcomP. Zaključak: Prevalence pojedinih varijacija cerebralnih arterija u našoj populaciji odstupaju značajno od rezultata drugih studija. Verifikovani su novi varijeteti prednjeg segmenta CAW, tri nova podtipa fetalne straţnje cerebralne cirkulacije i neuobičajene vertebrobazilarne i vertebrovertebralne anastomoze. Njihov klinički značaj zahtijeva daljnja ispitivanja. Ključne riječi: cerebralne arterije, Willisov krug, varijacije, prevalenca, MR angiografija.

O morfometrijskoj analizi parenhimskog dijela posteljice, kao nosiocu sintetske aktivnosti organa u adolescentnoj trudnoæi, do sada je sprovedeno vrlo malo istraživanja, pa ovaj rad doprinosi osvjetljavanju patogeneze navedene problematike. Zbog velikog znaèenja koji se u svijetu pridaje toku i ishodu adolescentne trudnoæe, ovo istraživanje je uraðeno sa svrhom da se brojèano odrede vrijednosti struktura odgovornih za fetomaternalnu izmjenu materija. Obzirom da u adolescentnoj trudnoæi rizik za novoroðenèad raste, poznavanje velièine površine dostupne za transport materija je važno za ocjenjivanje kolièine hranljivih materija dostavljenih fetusu za normalan rast i razvoj. Dobijeni kvantitativni parametri su odredili promjene koje ugrožavaju trudnoću i dotok hranjivih materija fetusu i dalje mogu poslužiti kao osnova za dalje rasvjetljavanje strukture, funkcije i patoloških promjena posteljice.

Ovim istraživanjem dokazana je prednost prokalcitonina kao biomarkera sepse u odnosu na druge ispitivane kliničke i laboratorijske parametre kako u razlikovanju neinfektivnog SIRS-a od sepse i ranom postavljanju dijagnoze sepse, tako i u predikciji pozitivnosti hemokulture, procjeni težine kliničkog stanja pacijenata ali i u mogućnosti predviđanja konačnog ishoda u pacijenata sa ovom dijagnozom. Rezultati ove studije omogućuju daljnja istraživanja u potrazi za idealnim markerom u dijagnozi sepse.

Problem: Ishemijska bolest srca predstavlja jedno od vodećih uzroka smrtnosti u Evropi i svijetu. Ishemijsko oboljenje srca je rezultat infarkta miokarda koji predstavlja nekrozu dijela srčanog mišića koja nastaje usljed nedovoljnog snabdijevanja krvlju. Problem bolesnika sa ishemijskom bolešću i disfunkcijom lijeve komore prisutan je već duže vrijeme, a ozbiljno mu se pristupilo u Evropi ranih 1970-ih godina. Uprkos novim medikamentoznim tretmanima i hirurškom liječenju, broj bolesnika sa ishemijskom bolešću je i dalje u porastu. Poražavajuća je činjenica da u ovoj grupi bolesnika sve je više mladih ljudi. Hipoteza: Funkcionalni status i kvaliteta života kod bolesnika sa ismehijskom bolešću srca i niskom ejekcionom frakcijom se poboljšava ako se pristupi hirurškom liječenju – revaskularizaciji miokarda. Cilj istraživanja: Istražiti na uzorku bolesnika da li postoji signifikantna razlika u kvaliteti života bolesnika sa ishemijskom bolešću srca i niskom ejekcionom frakcijom nakon miokardne revaskularizacije – aortokoronarnim premoštenjem u odnosu na medikamentozni tretman. Bolesnici i metodologija: Ispitivan je uzorak od 80 bolesnika sa teškom ishemijskom bolešću srca koji su liječeni u Centru za srce KCUS-a Sarajevo i Centar za srce BH Tuzla u periodu 2010-2013. Bolesnici su analizirani retrospektivno-prospektivno. Bolesnici su podjeljeni u dvije grupe, 40 bolesnika je hirurški tretirano a ostali 40 su medikamentozno. Statistički dizajn je predstavljen u vidu stope, procenta, srednje vrijednosti, Hi kvadrat testa, T testa, Mann – Whitney testa i Fisherovog testa. Rezultati: Postoperativni bolnički mortalitet za hirurški ispitivanu grupu je iznosio 12.5% (5 / 40) bolesnika. Ejekciona frakcija (EF) kod hirurški tretiranih ispitanika prijeoperativno iznosila je 29,7±5,2, a postoperativno vrijednosti EF su iznosile 31,1±5,5. Postoperativnih ICV 2,5% (1/40), aritmija 17,5% (7/40), sepsa 2,5% ili (1/40), multiorgansko popuštanje 7,5% (3/40). Zaključak: U bolesnika sa teškom ishemijskom bolešću srca i niskom ejekcionom frakcijom nakon revaskularizacije miokarda – aortokoronarnim premoštenjem dolazi do poboljšanja funkcionalnog statusa sa povećanjem postoperativne ejekcione frakcije, smanjenjem krajnjeg dijastolnog pritiska u lijevoj komori i poboljšanju kvalitete života (NYHA kategorija). Ključne riječi: infarkt miokarda, ishemijska bolest srca, revaskularizacija miokarda – aortokoronarno premoštenje.

Cilj ovog istraživanja je bio utvrditi utjecaj gubitka oca tokom ranog djetinjstva na nivoe rezilijentnosti i vulnerabilnosti kod te djece u adolescenciji i utvrditi vezu nivoa traumatiziranosti, strategija suočavanja, depresivnosti i zdravstvenog stanja majki sa psihološkim profilom i ponašanjem njihovih adolescenata. Uzorak je sačinjavalo 100 ispitanika adolescenata i njihovih majki koji su podijeljeni u dvije grupe: Eksperimentalna grupa (E) je sačinjena od 50 ispitanika adolescenata rođenih u periodu 1991 – 1995. čiji su očevi poginuli tokom rata u Bosni i Hercegovini 1992 – 1995. godine i njihove majke. Kontrolna grupa (K) je sačinjena od 50 ispitanika adolescenata koji su rođeni u periodu 1991 – 1995. na području Tuzlanskog kantona, koji su odrasli u kompletnoj porodici, nisu imali gubitaka bliskih članova porodice niti ličnih traumatskih iskustava i njihovih majki. Kriterij za uključivanje majki u ukupnom uzorku je bio da nemaju teška duševna i tjelesna oboljenja, a kriterij za uključivanje adolescenata jednakomjerna zastupljenost muških i ženskih ispitanika. Za istraživanje su korištene sljedeće psihometrijske metode za majke: procjena posttraumatskog stresnog poremećaja majki adolescenata (Harvard trauma upitnik – HTQ verzija za Bosnu i Hercegovinu), Kratki upitnik simptoma (Brief Symptom Inventory – BSI), Skala procjene ponašanja djeteta za roditelje (Child Behaviour Chek list – CBCL), Skala produženog žalovanja PG – 13 i Skala rezilijentnosti (Resilience scale RS). Za procjenu adolescenata korišteni su: Skala depresivnosti djeteta (Children's Depression Inventory – CDI/kovach), Samoocjenska skala za mlade (Youth self report – YSR), Skala otpornosti (Resilience scale – RS), Skala produženog žalovanja PG – 13 i Karta mreže kontakata. Upitnikom sociodemografskih podataka za majke i sdolescente identifikovani su dob, spol adolescenta, veličina porodice, broj djece u porodici, mjesto boravka, raseljenost, obrazovanje, stambene prilike, prihodi, dob djece u vrijeme pogibije oca. Od statističkih metoda korištene su srednja vrijednost (M), standardna devijacija (SD), Chi – kvadrat test (x²), T – test, Pearson r koeficijent korelacije. Na osnovu dobivenih rezultata utvrđeno je da sve porodice adolescenata koji su u ratu izgubili oca imaju obezbijeđene prihode koje ostvaruju penzijom i/ili platom majki, najveći broj živi u porodicama sa jednim ili dvoje djece i u vlastitim domovima, a više od polovine majki navodi da su tokom rata bile prognane. U porodicama adolescenata čiji su očevi živi i koje su kompletne oko jedna petina žive bez redovitih prihoda, porodice imaju većinom dvoje i troje djece, više od dvije trećine očeva u tim porodicama su bili pripadnici oružanih snaga tokom rata u BiH, a četvrtina porodica su bile prognane tokom rata. Približan je broj adolescenata koji su u ratu izgubili oca i onih koji žive u kompletnim porodicama koji studiraju, iako postoji statistički signifikantna razlika u broju onih koji su završili srednju školu ili je još uvijek pohađaju. Majke adolescenata koji su u ratu izgubili oca su statistički značajno imale više traumatskih događaja doživljenih tokom rata u odnosu na majke adolescenata u kompletnim porodicama. U istraživanju jedna trećina ispitanica majki ratnih udovica imaju izražene simptome ponovnog proživljavanja na nivou koji ulazi u kriterije za PTSP simptom. Majke adolescenata koji su u ratu izgubili očeve imaju statistički signifikantno izraženije psihičke simptome somatizacije, opsesivnosti-kompulsivnosti, osjetljivosti, depresivnosti, anksioznosti, fobičnosti, paranoidnosti i psihoticnosti, dok se nivo hostilnosti ne razlikuje u odnosu na majke adolescenata koji žive u kompletnim porodicama, a sve navedene tegobe su statistički značajno u korelaciji sa nivoom traumatiziranosti majki. Nivo traumatiziranosti majki pokazuje statistički signifikantnu korelaciju sa svim osobinama introvertnosti adolescenata (povlačenjem, somatizacijom i anksioznošću/depresivnošću), socijalnim problemima, problemima mišljenja i teškoćama pažnje, te sa karakteristikom ekstravertnosti - agresivnost, dok sa delinkvencijom ne pokazuje statistički značajnu povezanost. Hostilnost i psihoticizam majki statistički signifikantno pogoršavaju sve oblike poremećaja ponašanja adolescenata, dok depresivnost i anksioznost majki pokazuju statistički signifikantnu korelaciju sa svim simptomima internalizacije i sa socijalnim problemima adolescenata. Problemi pažnje kod adolescenata je statistički signifikantno pozitivno povezan sa svim psihičkim i somatskim poremećajima majke izuzev fobičnosti. Simptomi produženog žalovanja u vidu stresa od odvajanja bili su prisutni kod više od dvije trećine majki adolescenata koji su u ratu izgubili oca, te kod skoro jedne polovine adolescenata koji su u ratu izgubili oca, a simptomi su bili signifikantno izraženiji kod majki. Simptom produženog žalovanja „teškoće prihvatanja gubitka“ je najizraženiji i kod majki i kod adolescenata koji su u ratu izgubili oca, a majke također imaju i „gorčinu radi gubitka voljene osobe“. Postoji statistički signifikantna pozitivna korelacija intenziteta simptoma produženog žalovanja sa nivoom traumatiziranosti i psihičkih tegoba kod majki adolescenata koji su u ratu izgubili oca, te statistički signifikantna negativna korelacija nivoa rezilijentnosti sa nivoom produženog žalovanja majki. U ukupnom uzorku za majke postoji statistički signifikantna negativna korelacija ukupnog nivoa rezilijentnosti sa ukupnim nivoom traumatiziranosti, brojem traumatskih događaja i ukupnim nivoom psihičkih simptoma. Majke ratne udovice imaju statistički signifikantno izraženiju karakteristiku rezilijentnosti: „Ponosan sam što sam postigao određene stvari u životu“ u odnosu na njihove adolescente dok adolescenti koji su u ratu izgubili oca imaju statistički signifikantno izraženije pojedine karakteristike rezilijentnosti tipa uravnoteženosti i oslanjanja na vlastite snage. Adolescenti koji su u ratu izgubili oca imaju statistički značajno izraženije pojedine simptome depresivnosti tipa interpersonalnih problema i negativnog samopouzdanja u odnosu na svoje vršnjake iz kompletnih porodica, ali je ukupan nivo depresivnosti ispod patološkog nivoa. Djeca koja su bila mlađa u vrijeme pogibije njihovih očeva statistički signifikantno pokazuju izraženije simptome depresije u vidu negativnog raspoloženja, neefikasnosti i anhedonije. Djeca koja su bila starija u vrijeme pogibije oca pokazuju signifikantno izraženije pojedine karakteristike rezilijentnosti u smislu oslanjanja na vlastite snage, značenja u životu i unutarnje ravnoteže. Najvažnije osobe u porodici za adolescente u ukupnom uzorku su majka, te braća i sestre. Očevi su za sve adolescente koji žive u potpunim porodicama (K grupa), uz majke najznačajniji članovi porodice, a za 4% adolescenata E grupe očevi su i pored toga što su poginuli u ratu i dalje značajni članovi porodice. Najznačajnije osobe u rodbini u ukupnom uzorku adolescenata su nena po mami, te ostali rođaci. Nena i djed po ocu su statistički signifikantno značajniji članovi rodbine adolescentima koji žive u potpunim porodicama u odnosu na svoje vršnjake čiji su očevi poginuli u ratu. U ukupnom uzorku adolescenata najznačajnije osobe u školskom okruženju su školski drugovi i učitelji/razrednici, a adolescenti koji žive u kompletnim porodicama statistički signifikantno značajnije izjavljuju da su im nastavnici maternjeg jezika i drugi nastavnici važni u školskom okruženju. Najvažnije osobe u kategoriji „prijatelja“ za ukupan uzorak adolescenata su drugovi iz komšiluka, porodični prijatelji i momak/djevojka. Roditelji prijatelja su statistički signifikantnije važnije osobe u kontaktima za adolescente koji žive u kompletnim porodicama u odnosu na svoje vršnjake koji su u ratu izgubili oca. U grupi adolescenata koji su u ratu izgubili oca statistički su značajnije kao osobe u formalnim kontaktima važni vjerski službenici i psihijatri / psiholozi. Za obje grupe adolescenata (E i K grupe) kao važne osobe iz formalnih kontakata značajno je i medicinsko osoblje (ljekari i medicinske sestre). Gubitak oca u ranom djetinjstvu povećava vulnerabilnost djece za pojedine karakteristike depresivnosti i produženog žalovanja, ali ne dovodi do posebnih poremećaja u ponašanju koji su značajno lošiji u odnosu na njihove vršnjake koji žive u potpunim porodicama. Ponašanje mladih nije statistički značajno drugačije u odnosu na njihove vršnjake koji žive u kompletnim porodicama. Veći nivo traumatiziranosti i psihičkih smetnji kod majke tipa hostilnosti i psihoticizma značajno utiču na pogoršanje poremećaja ponašanja kod adolescenata. Veća anksioznost i depresivnost majki pojačava simptome introvertnosti i socijalnih problema njihovih adolescenata. Lične kompetence adolescenata statistički signifikantno pozitivno koreliraju sa prihvatanjem sebe, a također su u pozitivnoj korelaciji sa ličnim kompetencama i prihvatanjem sebe majki. Rezilijentnost majki (RS) statistički je signifikantno bolja ako je manje izraženo produženo žalovanje, niža traumatiziranost majki i ako je manje psihičkih poremećaja majki.

Doktorska disertacija potvrdila je značajnu ulogu i mjesto tumorskih markera (CA 15-3, CEA) i laboratorijskih pokazatelja (Ca, fosfata i ALP) u otkrivanju progresije bolesti nakon učinjenog operativnog zahvata u pacijenata sa karcinomom dojke. Kombinacijom navedenih pretraga (scintigrafije kostiju, određivanja serumskih koncentracija tumorskih markera i laboratorijskih pokazatelja) kao i određivanjem njihovog mjesta u dijagnostičkom protokolu poboljšat će se dijagnostička senzitivnost u ranom otkrivanju prisustva i raširenosti koštanih metastaza u operisanih pacijentica, što bitno utiče na prognozu i odluku o optimalnom terapijskom pristupu u ovoj patologiji. Dobijeni rezultati korelacije scintigrafske metode i faktora rizika pokazali su da je scintigrafija kostiju jednostavna, neinvazivna i visoko senzitivna metoda u dijagnostici prisustva i raširenosti koštanih metastaza. Također, ova studije je pokazala da je ova metoda i posebno važna u dijagnostičkom protokolu u određivanje stadija - staginga bolesti koji bitno utiče na donošenje odluke o odgovarajućem liječenju pacijenata. Zbog svoje senzitivnosti kao i važne uloge u stagingu pacijenata potrebno je predložiti ovu metodu kao bazičnu i prije učinjenog operativnog zahvata.

Polna distibucija između skupina bila je bez statističke značajnosti (skupina A 36 muškaraca i 4 žene; skupina B 35 muškaraca i 5 žena; p=1.000); kao i kod starosti (skupina A 60.0 naspram skupina B 61.4 godina, p=0.317); vrijednostima ejekcione frakcije lijevog ventrikula (skupina A 53.1 naspram skupina B 51.3%, p=0.309); te vrijednostima EuroSCORA-a (skupina A 2.4 naspram skupina B 2.2, p=0.204). Analiza učestalosti faktora rizika između skupina nije pokazala statistički značajnu razliku ni za jedan od analiziranih faktor. Najčešći su bili: hipertenzija (skupina A 67.5 naspram skupina B 60.0%, p=0.642); hiperholesteremija (skupina A 52.5 naspram skupina B 57.5%, p=1.000); prethodni infarkt miokarda (skupina A 55.0 naspram skupina B 45.0%, p=0.502); nasljednost (skupina A 45.0 naspram skupina B 52.5% godina, p=0.655) te pušenje (skupina A 40.0 naspram skupina B 47.5%, p=0.652). Analiza vrste i broja bajpas graftova između skupina pokazala je da su svi ispitanici iz obje skupine imali po jedan arterijski graft dok je broj venskih graftova bio veći u skupini B, ali bez statističke značajnosti (skupina A 62 naspram skupina B 66 venskih graftova, p=0.938). Ukupan broj graftova (skupina A 102 naspram skupina B 106 graftova) kao i prosječan broj graftova nisu se statistički razlikovali između skupina (skupina A 2.55 naspram skupina B 2.65 graftova, p=0.391). U drugom dijelu ovog poglavlja prikazana je uporedna analiza osnovnih perioperativnih i postoperativnih rezultata između skupina i ista je pokazala nešto bolje rezultate kod ispitanika iz skupine A, ali bez statističke značajnost za bilo koji od analiziranih parametar: trajanje operacije (skupina A 244.0 naspram skupina B 262.1 minut, p=0.118); vrijeme na respiratoru (skupina A 2.6 naspram skupina B 4.1 sati, p=0.163); boravak u JIT (skupina A 1.3 naspram skupina B 1.4 dana, p=0.645) te dužina hospitalizacije (skupina A 6.8 naspram skupina B 7.2 dana, p=0.580). Za razliku od toga, uporedna analiza količine postoperativnog krvarenja (skupina A 365.6 naspram skupina B 570.3 ml, p=0.000); količine nadoknađene krvi (skupina A 38.3 naspram skupina B 179.0 ml, p=0.013); kao i količine nadoknađene plazme (skupina A 79.3 naspram skupina B 196.5 ml, p=0.010); pokazala je signifikantne razlike između skupina, tj. svi nevedeni parametri bili su statistički značajno manji u skupini A. Analiza učestalosti postoperativih komplikacija u obje skupine ukazuje na manji broj istih u skupini A, ali bez statističke značajnosti. U obje skupine najčešća postoperativna komplikacija bio je poremećaj ritma po tipu atrijalne fibrilacije (skupina A 22.5 naspram skupina B 17.5%, p=0.780), zatim prolongirano krvarenje koje je zahtijevalo reoperaciju (skupina A 2.5 naspram skupina B 5.0%, p=1.000), duboka infekcija rane (skupina A 2.5 naspram skupina B 5.0%, p=1.000), infarkt miokarda (skupina A 2.5 naspram skupina B 2.5%, p=1.000), postoperativni neurološki deficit po tipu cerebrovaskularnog inzulta (skupina A 0.0 naspram skupina B 2.5%, p=1.000) te upotreba intraaortne balon pumpe (skupina A 2.5 naspram skupina B 0.0%, p=1.000). Analiza vrijednosti kreatin kinaze i kreatin kinaze-MB prije operacije, po prijemu u JIT, 24 i 48 sati nakon operacije, te prije otpusta nije pokazala signifikantnu razliku između skupina ni u jednom od analiziranih vremenskih intervala. Ista tendencija zabilježena je kod analize vrijednosti serumskog kreatinina, uree, CRP te fibrinogena.

Ova disertacija prezentiraala je naučni doprinos kroz: - utvrđivanje funkcionalnog statusa i intenziteta bola u pacijenata sa stenozom vertebralnog kanala lumbalne kralježnice prije i nakon završenog liječenja, - upoređivanje rezultata hirurškog i konzervativnog liječenja pacijenata sa stenozom vertebralnog kanala lumbalne kralježnice, - analiziranje rezultate ortopedskog i neurohirurškog liječenja pacijenata sa stenozom vertebralnog kanala, te - utvrđivanje nivoa depresivnosti u pacijenata sa stenozom vertebralnog kanala lumbalne kralježnice prije i nakon završenog liječenja. Pri tome je utvrđeno da je bol kao glavni motiv odluke za operativnim tretmanom je statistički značajno smanjena u sve tri skupine. (p<0.001 za ortopedsku grupu; p<od 0.001 za neurohiruršku grupu; p=0.01 za kontrolnu grupu). Funkcionalni status lumbalne kralješnice procjenjivan na osnovu Roland-Morrisonovog upitnika pokazao je bolje rezultate nakon tretmana u korist prve dvije grupe. U prvoj grupi je vrijednost smanjena za 10 ocjena, u drugoj grupi je vrijednost smanjena za 9 ocjena ,a u trećoj grupi za 1,74 ocjenu. Razlika je bila statistički značajna (p< 0.001 za ortopedsku grupu; p <0.001 za neurohiruršku grupu; p=0.03 za kontrolnu grupu). Upoređujući rezultate operativnog i konzervativnog tretmana imamo takođe bolji rezultat u prve dvije grupe. U prvoj grupi je statistički značajno smanjena pseudoklaudikacija (p=0.0005) i radikularni bol (p=0.007) nakon sprovedenog fizikalnog tretmana. U drugoj grupi statistički značajno je smanjena pseudoklaudikacija (p manje od 0.0001), smanjen je radikularni bol (p=0.001), statistički je značajno smanjena refleksna asimetrija (p=0.03), ispad senzibiliteta (p=0.03) i poboljšana gruba mišićna snaga (p=0.03) nakon sprovedenog fizikalnog tretmana. Nakon operativnog i fizikalnog tretmana nije bilo statističke značajnosti vezano za oporavak neurološkog deficita (p=0.12). U trećoj grupi imamo smanjenje u svim ispitivanim parametrima ali bez statističke značajnosti. Upoređujući rezultate dvije operativne grupe poređenjem stepena boli nije uočena statistički značajna razlika (p=0.19 prije; p=0.64 nakon tretmana). Poređenjem funkcionalnog statusa lumbalne kralježnice između dvije operativne grupe ispitanika takođe nije uočena statistički značajna razlika u skoru funkcionalnosti (p=0.179 prije; p=0.11 nakon tretmana). Posmatrajući kliničke parametre prethodno navedene statistički imama bolji rezultat kod neurohirurške grupe. Smanjenje depresivnosti za ispitanike prve i druge grupe je bilo statistički značajno (p=0.001 za ortopedsku grupu; p=0.001 za neurohiruršku grupu). Za razliku od operiranih pacijenata u kontrolnoj skupini Hamiltonov skor depresivnosti nakon sprovedenog samo fizikalnog tretmana je bio niži, ali razlika nije bila statistički značajna (p=0.218).