Doktorske disertacije

Uvod: Hronična bubrežna bolest predstavlja stanje oksidativnog stresa što se povezuje sa visokom stopom kardiovaskularnog morbiditeta i mortaliteta kod ovih bolesnika. Uzroci povišenog oksidativnog stresa kod bolesnika liječenih hemodijalizom su: interakcija izmedju krvi i dijaliznog sistema, gubitak antioksidanasa tokom dijalize (mokraćna kiselina, vitamin C, selen), malnutricija i inflamacija sa posljedičnim smanjenim unosom antioksidanasa putem hrane. Primarni antioksidansi kao što je superoksid dismutaza (SOD) su naša prva i najvažnija linija odbrane od visoko reaktivnih, potencijalno destruktivnih slobodnih radikala nastalih iz kisika. Neenzimski antioksidansi su antiooksidansi koji primarno zadržavaju potencijalno opasne jone željeza i bakra u svojoj neaktivnoj formi i na taj način onemogućavaju njihovo učešće u produkciji slobodnih radikala. Cilj rada: Cilj ovog istraživanja je bio odrediti koncentraciju superoksid dismutaze u serumu ispitanika kao i odrediti koncentraciju neenzimskih antioksidanasa (albumin, feritin, mokraćna kiselina i bilirubin) u serumu ispitanika. Zatim, ispitati uticaj parametara oksidativnog stresa u odnosu na spol, životnu dob, dužinu trajanja hemodijalize. Utvrditi postojanje korelacije izmedju superoksid dismutaze kao enzimskog antioksidansa i neenzimskih antioksidanasa ispitanika kao i utvrditi postojanje korelacije izmedju superoksid dismutaze i kardiovaskularnih komplikacija ispitanika. Materijal i metode: Studija je bila klinička, retrospektivno-prospektivna i komparativna. Istraživanjem je obuhvaćeno 100 pacijenata (nedijabetičara) na hroničnom programu hemodijalize. Kontrolnu grupu je sačinjavalo 50 ispitanika, bez subjektivnih i objektivnih pokazatelja hronične bubrežne bolesti. Kod svih ispitanika je određena koncentracija SOD-a kao i koncentracije neenzimskih antioksidanasa. Rezultati: U grupi hemodijaliznih pacijenata, 60% je bilo muškaraca i 40% žena. Prosječna dob hemodijaliznih pacijenata je iznosila 54.13±11.8godina a prosječna dob ispitanika kontrolne grupe 41.72±9.8 godina. Prosječno trajanje hemodijaliznog tretmana je iznosilo 91.42±76.2 mjeseci. Rezultati dobijeni u našem istraživanju pokazuju da u grupi hemodijaliznih bolesnika nije utvrđena statistički značajna korelacija između koncentracije superoksid dismutaze u serumu i: koncentracije albumina u serumu, koncentracije feritina u serumu, koncentracije mokraćne kiseline u serumu i koncentracije ukupnog bilirubina u serumu. Također, rezultati naše studije su pokazali da u grupi hemodijaliznih bolesnika postoji pozitivna korelacija između koncentracije superoksid dismutaze u serumu i koncentracije uree u serumu kao i pozitivna linearna korelacija između koncentracije superoksid dismutaze u serumu i koncentracije kreatinina u serumu. U našem istraživanju, koncentracije superoksid dismutaze, albumina i mokraćne kiseline u serumu hemodijaliznih bolesnika podvrgnutih hemodijafiltraciji (HDF) su bile veće, ali ne statistički značajno, u odnosu na koncentracije superoksid dismutaze, albumina i mokraćne kiseline u serumu pacijenata podvrgnutih hemodijalizi. U grupi hemodijaliznih bolesnika utvrđene su pozitivne linearne korelacija između koncentracije superoksid dismutaze u serumu i: koncentracije ukupnog holesterola u serumu, koncentracije triglicerida u serumu i koncentracije LDL- holesterola u serumu. U istoj grupi ispitanika, utvrđena je i negativna linearna korelacija između koncentracije superoksid dismutaze u serumu i koncentracije HDL-holesterola u serumu. Navedene korelacije nisu bile statistički značajne. U našem istraživanju, u grupi hemodijaliznih bolesnika utvrđena je negativna linearna korelacija između koncentracije superoksid dismutaze u serumu i: koronarne bolesti, hipertenzije te pridruženog maligniteta. Navedene korelacije nisu bile statistički značajne. Potvrđena je pozitivna, ali ne statistički značajna, linearna korelacija između koncentracije superoksid dimutaze u serumu i moždanog udara. Iz rezultata dobijenih u našem istraživanju se vidi da je koncentracija superoksid dismutaze u serumu hemodijaliznih bolesnika bila statistički značajno veća od koncentracije superoksid dismutaze u serumu kontrolne grupe ispitanika. Zaključak: Nije utvrđena statistički značajna povezanost izmedju SOD-a i drugih neenzimskih antioksidanasa (albumin, mokraćna kiselina, feritin, bilirubin), što nam govori da pokazatelje antioksidativne zaštite kod hemodijaliznih pacijenata moramo pojedinačno mjeriti kako bi se odredila njihova stvarna zaliha i aktivnost. Zbog slabe dijagnostičke tačnosti koncentracija superoksid dismutaze u serumu se ne može koristiti kao samostalni marker u razlikovanju hemodijaliznih pacijenata od zdravih ispitanika, niti u razlikovanju hemodijaliznih pacijenata na različitoj dužini dijalizne terapije. Rezultati našeg istraživanja kao i rezultati drugih autora su dali predpostavku da povećana aktivnost superoksid dismutaze kod bolesnika na hemodijalizi vjerovatno predstavlja odbrambeni mehanizam ćelije zbog povećanog stvaranja slobodnih radikala kao odgovor na oksidativni stres. Ključne riječi: superoksid dismutaza, oksidativni stres, hemodijaliza.

Jednom od genetskih metoda, kvantitativnom i kvalitativnom analizom dermatoglifa, istražio se broj epidermalnih grebenova i crtež u 400 bolesnika (260 oboljelih od PsA, 130 muških i 130 ženskih te 140 bolesnika sa psorijazom (70 muških i 70 ženskih) i 100 članova obitelji, 15 očeva, 15 majki 15 braće i 15 sestara, te 20 sinova i 20 kćeri oboljelih u svrhu udjela, genetičkih čimbenika u etiologiji PsA. Dijagnoza je postavljena na temelju klasifikacijskih kriterija CASPAR studijske skupine iz 2006. godine. Kontrolna skupina, s kojom su uspoređeni bolesnici, sastoji se od 400 (200 muških i 200 ženskih) fenotipski zdravih stanovnika Zagrebačke regije za kvantitativnu analizu te 345 (167 muških i 178 ženskih) za kvalitatitvnu analizu iz baze podataka Instituta za antroplogiju iz Zagreba. Otisci dlanova i prstiju uzeti su na prozirnu samoljepivu foliju uz pomoć fino granuliranog srebrnastosivog praha HSW koji se koristi u kriminalistici. Analiza dermatoglifa provedena je prema uputstvima Cumminsa i Midloa te Miličić i suradnika. Bolesnici su razvrstani u pet kliničkih skupina klasični, mutilirajući, reumatoidnom sličan, oligoartritični i spondilitički tip. Analizom podataka u kvantitativnoj analizi utvrđuje se kako postoje dvije kliničke skupine PsA, naime razlike su statistički značajne samo između klasičnog i mutilirajućeg tipa s jedne strane (tip I) te RA tipa, oligoartritičnog i spondilitičkog PsA s druge strane (tip II), kako za muškarce tako i za žene. Vrijednosti kontrolnih skupina, nalaze se između PsA tip I s jedne strane i Psa tip II s druge strane. Jednako vrijedi i za kvalitativnu analizu, kako za muškarce tako i za žene. Dobiveni rezultati izgleda su povezani sa podjelom psorijaze na tip I i tip II. PsA tip I (klasični i mutilirijaući) po broju grebenova, te pojavnosti crteže, odgovara tipu II psorijaze, koja se javlja u kasnijoj dobi, a PsA tip II (reumatoidni, oligoartritični i spondilitički, odgovara psorijazi tip I, koja se javlja u ranijoj dobi.

Istraživanje je doprinijelo davanju bolje procjene rezultata u liječenju adolescentne idiopatske skolioze, napose ortopetskom hiruškom tehnikom u kojoj se primjenjuje instrumentarij po Isola-i i SSE (Spine System Evolution). Mjerenjem anatomskih parametara i određivanjem odnosa, matematičko – statističkim metodama, koji su uslovljeni skoliozom u preoperativnom i postoperativnom periodu može se dobiti slika korekcije patoloških anatomskih parametera ka fiziološkim anatomskim parametrima kralješnice. Ta slika može dati važne pokazatelje u procjeni liječenja pacijenata sa opisanom patologijom kralješnice. Ovim istraživanjem treba pokušati odrediti odnos korigovanih anatomskih parametara, koji su uslovljeni adolescentnom idiopatskom skoliozom u preoperataivnom periodu i kod operisanih pacijenata, sa antomskim parametrima koji su definisani eventualnom postoperativnom progresijom oboljenja. S obzirom da je adolescentna idiopatska skolioza progresivan patološki proces, veoma je važno predočiti potencijalno moguću korekciju ovog patološkog stanja kralješnice i potencijalno moguću progresiju postoperativno, kako pacijentu tako i ljekaru, što između ostalog daje ovom istraživanju poseban značaj.

Ovim istraživanjem su utvrđeni vrsta i učestalost oštećenja mozga u novorođenčadi sa perinatalnom asfiksijom. Određene su vrijednosti biohemijskih parametara: kompletne krvne slike, eritroblasta, acidobaznog statusa, šećera, natrijuma, kalijuma, kalcijuma i magnezijuma iz krvi pupčanika u novorođenčadi sa perinatalnom asfiksijom, što je važno u svakodnevnom radu neonatologa, naročito ukoliko nema pouzadnih podataka o asfiksiji ploda. Naučni doprinos doktorske disertacije ogleda se i u tome što su jasno definisani najbolji biohemijski prediktori oštećenja mozga u novorođenčadi sa perinatalnom asfiksijom. Rano prepoznavanje novorođenčadi rizične za perinatalno oštećenje mozga omogućiti će i rano započinjanje odgovarajućeg liječenja. Navedeno je posebno važno, jer veliki izazov moderne perinatologije jeste smanjiti dugoročne neurološke sekvele u novorođenčadi sa perinatalnom asfiksijom, s obzirom da one predstavljaju važan socijalni i ekonomski problem jedne zemlje.

Uvod: Najznačajniji napredak u reparaciji ventralnih hernija je upotreba prostetskih materijala te u vođenje laparoskopske metode reparacije. Intraperitonealne mrežice, moraju imati antiadhezivnu stranu koja ne stvara priraslice naliježući na unutrašnje organe abdomena te stranu koja optimizira urastanje tkiva, smanjuje migraciju mrežice i postotak recidiva hernije. S obzirom na tehnološki napredak postoje različite vrste mrežica koje se upotrebljavaju za reparaciju ventralnih hernija. Polipropilenska mrežica pokazuje dobru mehaničku stabilnost, razumnu elastičnost i sporiju biorazgradivost, ali uzrokuje signifikantno stvaranje adhezija. Modifikacije površine polipropilenske mrežice može smanjiti tkivnu reakciju i stoga smanjiti i stvaranje adhezija. Stoga se u kliničku praksu uvode različite kompozitne mrežice sa ciljem smanjenja prisutnog inflamatornog odgovora i stvaranja adhezija. Polydioxanone pokazuje manji stepen inflamacije u odnosu na polyglactin, te se u kliničkoj praksi uvodi mrežica koja je kombinacija polypropylena-polydioxanona. Uvode se i kompozitne mrežice velikih pora prolene-monocryl da bi se poboljšala bio-kompatibilnost sintetičkih mrežica. Međutim, tokom vremena sintetičke mrežice se skupljaju, što može uticati na stopu recidiva. Eksperimentalne studije upućuju da mrežica male težine i većih dimenzije pora, titanijumom obložene mrežice imaju odsutan fenomen premoščenja, a pokazano je da titanijumski klipsevi uzrokuju blažu upalnu reakciju od drugih materijala koji se koriste u laparoskopskim procedurama. Stoga se smatralo da će titanijumom obložena mrežica uzrokovati blažu upalu u odnosu na druge kompozitne mrežice, manje skupljanje mrežice i stvaranje adhezija. Materijal i metode rada: Pacovi (Wistar Albino) težine 100-150 grama su držani u standardnim laboratorijskim uslovima prije operativnog zahvata, a svim pacovima podvrgnutim operativnom zahvatu je isključena hrana 24 sata ranije. Devedeset pacova je randomizirano u tri grupe po trideset pacova: prva grupa kod kojih je implantirana polypropylene-polydioxanone mrežica, druga grupa kod kojih je implantirana kompozitna mrežica velikih pora prolene-monocryl, treća grupa kod kojih je implantirana 7 titanijumom obložena mrežica. Deset životinja iz svake grupe ispitanika su se žrtvovale 7. 28. i 60. postoperativnog dana. Formiranje adhezija je procjenjeno prema skoru ”Surgical Mebrane Study Group”. Veličina mrežice te utvrđivana procentualno u odnosu na početnu veličinu implantirane mrežice. Dio tkiva s mrežicom je podvrgnut histološkom i imunohistohemijskom ispitivanju, pri čemu se upalna reakcija semikvantitativno gradirala na: blaga, srednje teška i teška upala, dok se imunohisto-hemijskom analizom trostepene imunoperoksidaze sa streptavidinom ispitavalo na karakter imunog odgovora tj. u smislu semikvantitativnog određivanja zastupljenosti T limfocita i histiocita u upalnom infiltratu. Rezultati: Analizirana je upalna reakcija u polju oko tkiva nakon implantacije mrezica. Dokazana je statisticka značajnost u jačini patohistološke reakcije između polypropylene-polydiaxonanone mre-žice i titanijumom obložene mrežice (p<0.0001), kao između titanijumom obložene mrežice i kompozitne mrezice s velikim porama prolen-monocryl (p<0.0003), dok ne postoji statistička značajnost između polypropylen-polydioxanone mrežice i kompozitne mrežice prolen-monocryl. Imunohistohemijsko ispitivanje pak pokazuje da je broj CD3 ćelija veći u grupi s titanijumom obloženom mrežicom u odnosu na ostale ispitivane mrežice. Jačina adhezija najmanja je 7. i 28. postoperativnog dana u grupi s titanijumom obloženom mrežicom.Veličina zahvatanja i tip adhezija 60. dana najmanja je u grupi s titanijumom obloženom mrežicom. Veličina skupljanja mrežice najmanja je u grupi s titanijumom obloženom mrežicom 7. i 28. postoperativnog dana, a najveća 60. postoperativnog dana. Zaključci: Sveukupno, u pogledu upalne reakcije, stvaranja adhezija, veličina, tipa adhezija, možemo zaključiti da titanijumom obložena mrežica pokazuje prednosti u odnosu na druge, ispitivane mrežice. Stoga se može preporučiti upotreba titanijumom obložene mrežice pri laparoskopskoj reparaciji ventralne hernije.

Rezultati ovog istraživanja ukazuju na pozitivan efekat PEMF u tretmanu bolesnika sa osteoartritisom koljena u vidu značajnog smanjenja boli i poboljšanja funkcionalne sposobnosti. Pokazano je takođe da PEMF tokom tretmana dovodi do značajnog povećanja obima pokreta u koljenima, što ima i direktan efekat na poboljšanje obavljanja aktivnosti dnevnog života. Ublažavanje simptoma bola u bolesnika sa osteoartritisom koljena može imati učinak i na smanjenje uzimanja medikamenata, dovodeći do izbjegavanja nus efekata istih i smanjenja finansijskih troškova. Navedeni rezultati predstavljaju doprinos ukupnom znanju o niskofrekventnom pulsirajućem elektromagnetnom polju kao opciji liječenja osteoartritisa koljena. Primjena PEMF u tretmanu osteoartritisa koljena je jednostavna terapijska procedura, ne zahtijeva poseban angažman fizioterapeuta i kao modalitet nefarmakološkog tretmana spada u terapiju u koju pacijenti imaju najviše povjerenja, što je čini vrlo praktičnom za širu primjenu u fizikalnoj terapiji. Obzirom da terapija PEMF nije uvrštena u vodiče svjetskih reumatoloških udruženja zbog nedovoljnog broja kvalitetnih dvostruko slijepo kontrolisanih studija, ovo istaživanje predstavlja značajan doprinos o pozitivnim efektima PEMF u tretmanu osteoartritisa koljena i njegove primjene u svakodnevnoj fizijatrijskoj praksi i trebalo bi da bude preporučeno od vodećih svjetskih reumatoloških udruženja.

Kanditkinja je iznijela multidisciplinarni pristup koji podrazumjeva timski rad neurohirurga, neurologa i anesteziologa, gdje anesteziolog ima ključnu ulogu u zbrinjavanju bolesnika sa moždanom aneurizmom (kontinuiran nadzor koji uključuje preoperativno i postoperativno liječenje kao i intraoperativno upravljanje) daje bolje rezultate u tretmanu aneurizmalnog SAH-a. Kao i da je istraživanje potvrdilo sigurnost i izvedivost kontinuiranom infuzijom visokih doza intravenskog MgSO4 kod bolesnika sa aneurizmalnim SAH-om. Zna aj pomenute problematike u svakodnevnoj ljekarskoj praksi sa jedne strane kao i činjenica da sličnih radova u našoj državi i okolini nema, dalo je povod za ovo istraživanje. Iz ovih razloga je bilo važno utvrditi učinkovitost intravenskog ordiniranja nimodipina i MgSO4 u ranoj inicijalnoj obradi pacijenata sa aneurizmalnim SAH-om, zajedno sa 3-H terapijom što poboljšava moždanu perfuziju i hemodinamsku stabilnost pacijenta. Na osnovu pomenutih rezultata hospitalizacija pacijenata je kraća, a troškovi liječenja manji. Rezultati su pokazali da se može postaviti protokol inicijalne obrade u UKC Tuzla i razjašnjenje utjecaja obrade na rani ishod tretmana pacijenata sa aneurizmalnim SAH-om.

Uvod. Odgovor organizma na hiruršku traumu podrazumjeva aktivaciju simpatičkog nervnog sistema, endokrini “stresni odgovor” (sekrecija hormona hipofize, inzulinska rezistencija), imunološke i hematološke promjene (produkcija citokina, reakcija akutne faze, neutrofilna leukocitoza, proliferacija limfocita). Sistemska inflamacija rezultira aktivacijom koagulacije uslijed tkivnim faktorom posredovanog stvaranja trombina, poremećaja regulacije fizioloških antikoagulantnih mehanizama i inhibicije fibrinolize. Cilj istraživanja. 1. Analizirati inflamatorni odgovor organizma u hirurških pacijenata pripremljenih za elektivni operativni zahvat u odnosu na pacijente operisane zbog akutnog hirurškog stanja u abdomenu. 2. Utvrditi incidencu sistemskog inflamatornog odgovora organizma u hirurških pacijenata. 3. Utvrditi klinički značaj parametara koagulacije u inflamatornom odgovoru organizma hirurških pacijenata. Ispitanici i metode. U prospektivnoj studiji analizirane su dvije grupe po trideset ispitanika. Prvu grupu sačinjavali su ispitanici koji su pripremljeni za elektivni operativni zahvat u abdomenu (laparaskopska holecistektomija), a drugu grupu ispitanici podvrgnuti hitnom operativnom zahvatu zbog akutnog stanja u abdomenu (laparatomska holecistektomija). U obje ispitivane grupe u određenim vremenskim intervalima analizirani su parametri inflamacije i koagulacije, na osnovu kojih je procjenjivan inflamatorni i koagulacijski odgovor na hiruršku traumu. Rezultati. Dobiveni rezultati su pokazali da je u elektivno operisanih ispitanika inflamatorna reakcija organizma uglavnom lokalna, tako da postoji statistički značajna razlika u pojavi sistemskog inflamatornog odgovora organizma elektivno i hitno operisanih (p<0,0001). Incidenca sistemskog inflamatornog odgovara u hitno operisanih ispitanika je visoka (preoperativno 86,7%; 60% u t1 i 40% u t2). Analiziranjem promjena parametara koagulacije u inflamatornom odgovoru organizma uočena je značajna korelacija pojedinih parametara sa SIRS skorom u određenim fazama. Osim korelacije sa parametrima inflamatornog odgovora i koagulacije, SIRS i DIK skor dobro koreliraju i međusobno, te sa dužinom hospitalizacije i ishodom liječenja. Zaključak. Inflamatorna reakcija organizma pokreće koagulacijsku kaskadu, čiji je intenzitet proporcionalan intenzitetu inflamatorne reakcije. Praćenje skorova inflamacije i koagulacije u hirurških pacijenta je značajno zbog analize uspjeha hirurškog liječenja, ali i zbog pravovremenog modifikovanja terapije kojom se može uticati na inflamatorni odgovor i koagulacijsku kaskadu.

O kardiovaskularnim bolestima u reumatoidnom artritisu i faktorima rizika koji do nje dovode do sada je sprovedeno vrlo malo istraživanja, pa ovaj rad doprinosi osvjetljavanju patogeneze navedene problematike.Najčešći uzrok nastanka kardiovaskularnih bolesti je ateroskleroza, a oštećenje endotela pod utjecajem različitih faktora dovodi do stvaranja aterosklerotske pločice, pri čemu e poseban značaj pridaje zapaljenskim ćelijama i različitim medijatorima zapaljenja. Zbog velikog značenja koji se u svijetu pridaje kardiovaskularnim bolestima uopšte, ovo istraživanje je urađeno sa svrhom omogućavanja adekvatnijeg pristupa u prevenciji i liječenju kardiovaskularnih bolesti, osobito kod bolesnika sa RA. Pacijenti sa netretiranim reumatoidnim artritisom imaju poremećene vrijednosti normalnih vrijednosti lipida u krvi ili tzv. dislipidemije. Dislipidemije su važan faktor rizika za aterosklerozu koja je sa svoje strane je faktor rizika za nastajanje koronarne bolesti srca. Koronarno oboljenje srca je najvažniji faktor koji doprinosi uvećanoj smrtnosti kod pacijenata sa reumatoidnim artritisom.

Uvod: Postoji veliki broj anatomskih varijacija cerebralnih arterija čija je učestalost povezana sa polnom, rasnom i etničkom pripadnošću, čime se mogu objasniti i razlike u incidenci nekih cerebrovaskularnih bolesti između pojedinih rasa i etničkih grupa. Cilj: Istraţivanje je imalo za cilj utvrditi prevalencu pojedinačnih i udruţenih varijacija cerebralnih arterija u opštoj populaciji, te utvrditi da li kontrastna magnetna rezonantna angiografija (CE-MRA) poboljšava vizualizaciju straţnje komunikantne arterije (AcomP) u odnosu na nativnu MRA. Ispitanici i metode: U prospektivno-retrospektivnoj studiji bilo je uključeno 1000 ispitanika (376 muškaraca i 624 ţene), starijih od 18 godina, kojima su konsekutivno načinjeni MR angiografski pregledi cerebralnih arterija. Iz studije su isključene osobe sa cerebrovaskularnim bolestima, vaskularnim malformacijama i tumorima mozga. Pri analizi udruţenih anatomskih varijacija Willis-ovog kruga (CAW) iz studije su isključeni ispitanici sa fenestriranim arterijama CAW. MRA raĎena je na jednom od dva aparata jačine 1,5 Tesla (Siemens i Philips). 3D-time of flight (TOF) angiografija rađena je prema standardnom protokolu sa aksijalnim presjecima debljine po 0,9 mm. CE-MRA rađena je nakon intravenske aplikacije 0,1ml/kg gadolinijuma. Analizirani su: aksijalni 3D TOF angiogrami, slike načinjene tehnikom projekcije maksimalnog intenziteta (MIP), a rađena je i 3D rekonstrukcija aksijalnih skenova u VOXAR sistemu. U istraţivanju je mjeren dijametar: unutrašnje karotidne arterije (ACI), A1 segmenta prednje cerebralne arterije (ACA), M1 segmenta srednje cerebralne arterije (ACM), AcomP, P1 segmenta straţnje cerebralne arterije (ACP), vertebralne arterije (AV), bazilarne arterije (AB) i gornje cerebelarne arterije (ACS). Za sve arterije analizirane su sljedeće varijacije: simetrija, hipoplazija, aplazija, duplikacija i fenestracije, kao i druge varijacije koje su karakteristične za svaku arteriju. Tipovi prednjeg segmenta CAW klasificirani su prema novoj klasifikaciji i numerisani su brojevima od 1 do 27. Tipovi straţnjeg segmenta CAW označeni su slovima od A do J. UraĎena je i podtipizacija prednjeg i straţnjeg segmenta na: potpuno simetričan, parcijalno asimetričan i u potpunosti asimetričan prednji ili straţnji segment. U analizi vizualizacije AcomP, na nativnoj i CE-MRA, analizirano je 274 AcomP u 137 ispitanika. Rezultati: Prosječni unutrašnji dijametar cerebralnih arterija iznosio je: ACI 4,24 mm; ACA 2,09 mm; ACM 2,73 mm; AcomP 1,32 mm; ACP 1,94 mm; AB 3,22 mm; AV 2,44 mm; ACS 1,22 mm. U muškaraca prosječni dijametar svih cerebralnih arterija, osim AcomP, bio je signifikantno veći (p=0,03 za ACA; za ostale arterije p<0,0001) nego u ţena. Postojala je slaba negativna korelacija izmeĎu vrijednosti dijametra ACA i dobi ispitanika u svim skupinama (r= -0,212; r= -0,197; r= -0,228). U ţena je postojala slaba pozitivna korelacija izmeĎu vrijednosti dijametra ACI i dobi (r= 0,121). U slučaju ACI simetrija je bila prisutna u 93,9%, asimetrija u 0,43%, a hipoplazija u 0,1% ispitanika. Najčešća anatomska varijacija A1 segmenta ACA bila je hipoplazija (9,4%); A2 segmenta ACA srednja kalozalna arterija (8,1%); AcomA aplazija (7,2%); AcomP veća jedna AcomP u odnosu na drugu u sklopu fetalnog tipa straţnje cerebralne cirkulacije (23,8%); ACP hipoplazija (8,7%). Najčešći tip prednjeg segmenta CAW bio je klasični (tip 1) sa prevalencom od 62,5%, ali je samo 31,1% ispitanika imalo klasičan i u potpunosti simetričan prednji segment CAW. Najčešća anatomska varijacija prednjeg segmenta CAW bila je hipoplazija ili aplazija A1 segmenta jedne ACA (tip 18). U studiji je verifikovano 15 novih varijacija prednjeg segmenta CAW koje nisu bile u prethodnim klasifikacijama (tipovi: 5, 7, 8, 9, 12, 13, 14, 15, 17, 19, 20, 21, 22, 23, 24). Tipovi 7, 8, 9, 13, 17, 19, 21, 23, 24 i 25 do sada nisu zvanično publikovani. Najčešći tip straţnjeg segmenta CAW bio je klasični tip, tip A sa prevalencom od 56,9%. U potpunosti simetričan tip A straţnjeg segmenta CAW bio je prisutan u 35,5% ispitanika. Klasičan cijeli CAW bio je prisutan u 36,05% ispitanika, a klasičan i u potpunosti simetričan CAW u 11% ispitanika. Prevalenca potpuno kompletnog CAW iznosila je 71,2%, parcijalno kompletnog 27%, a inkompletnog 1,9%. Adultni tip straţnje cerebralne cirkulacije bio je prisutan u 75,2%, intermedijarni u 1%, a fetalni tip u 23,8% ispitanika. Unilateralni fetalni tip verifikovan je u 18,9%, a bilateralni u 4,9% ispitanika. U klasifikaciji tipova fetalne ACP, koja se zasniva na morfologiji A1 segmenta ACA, najčešći tip bio je unilateralni fetalni tip sa simetričnim A1 segmentima ACA. U 6,3% osoba sa fetalnim tipom verifikovani su podtipovi koji su bili udruţeni sa aplazijom jedne ACA. Fetalni tip bio je prisutan u 90,5% ispitanika sa hipoplazijom AB i obje AV, a samo kod 9,5% ispitanika koji su imali normalan dijametar sve tri arterije. Naječešća anatomska varijacija AV bila je hipoplazija (33,1%). Hipoplazija desne AV bila je signifikantno češća (p<0,0001) nego hipoplazija lijeve AV. U ţena je bilateralna hipoplazija AV bila signifikantno češća (p=0,005) nego u muškaraca. U 80,2% slučajeva hipoplazija AB bila je udruţena sa hipoplazijom AV. U 0,3% ispitanika verifikovane su neuobičajene vertebrobazilarne i vertebrovertebralne anastomoze. Prevalenca duplicirane ACS iznosila je 19,8%, a zajedničkog stabla ACS i ACP 14,2%. Zajedničko stablo ACS i ACP je bila signifikantno češća (p=0,014) pojava u muških ispitanika sa duplom ACS u odnosu na muške ispitanike sa jednom ACS. Prevalenca fenestracija cerebralnih arterija iznosila je 7,3%, bez signifikantne razlike izmeĎu polova. Fenestracije prednje cerebralne cirkulacije bile su signifikantno češće (p=0,0003) nego straţnje. U 14,8% fenestriranih arterija bila je prisutna i srednja kalozalna arterija. Aksijalni 3D TOF angiogrami signifikantno su bolji (p=0,038) u vizualizaciji AcomP u odnosu na MIP tomograme. CE-MRA u odnosu na nativnu MRA nesignifikantno, za 5,22% poboljšava vizualizaciju AcomP. Zaključak: Prevalence pojedinih varijacija cerebralnih arterija u našoj populaciji odstupaju značajno od rezultata drugih studija. Verifikovani su novi varijeteti prednjeg segmenta CAW, tri nova podtipa fetalne straţnje cerebralne cirkulacije i neuobičajene vertebrobazilarne i vertebrovertebralne anastomoze. Njihov klinički značaj zahtijeva daljnja ispitivanja. Ključne riječi: cerebralne arterije, Willisov krug, varijacije, prevalenca, MR angiografija.